Türk islâm sanatlarında “HÜSNÜ HATT SANÂTIMIZ”

Türk islâm sanatlarında “HÜSNÜ HATT SANÂTIMIZ”
  • 09.12.2014
  • 1.169 kez okundu

Türk islâm sanatlarında “HÜSNÜ HATT SANÂTIMIZ”

Arap yazısını geliştiren ve onu zirvesine çıkaran Türkler olmuştur. Türk hattatları, Müslümanların ortak yazısı olan bu yazıya yeni bir ufuk açmış, renk katmış ve ona millî sanat damgasını vurarak güzel bir sanat haline getirmiştir.
Hüsn-i hat, Kur’anı kerim’ler, cüzler, hilyeler, kitaplar, murakkalar, kıt’alar, meşkler, fermanlar, i’lamlar yazılmasında ve ayrıca mimarî tezyinatta da kullanılmıştır. Hüsn-i hat çeşitleri başlıca altı kısımda toplanmış olup, buna “Aklâm-ı sitte”denir.

Zamanla gelişerek ortaya çıkan altı çeşit yazı:
Sülüs, nesih, muhakkak, reyhani, tevkî, rıkaa (rık’a) dır. Sonradan bunlara talik de eklenmiştir. Talik yazı daha çok İran’da ve Türkiye’deki Farsça eserlerde, divanlarda ve levhalarda kullanılmıştır.
Türklerin kullandığı diğer girift bir yazı da tevkî’ye benzeyen divanîdir. Genellikle ferman, emirnâme ve resmî yazılarda kulanılır. Siyakat ise hazine, maliye ve devletin resmî kayıtlarında kullanılan, noktasız, okunması güç bir yazıdır.Nestalik, talikle nesih arası bir yazı şeklidir. Mağribî ise Kuzey Afrika’da kullanılan bir yazıdır.

MÜSENNÂ (aynalı yazı ) : Aynı yazının karşılıklı olarak çift yazılışıdır. Levha ve kitabelerde kullanılır.

CELÎ YAZI : İri büyük yazı demektir. Kitabelerde ve levhalarda görülen bu yazı, yazı cinsine göre ad alır: Sülüs celî’si gibi.

KÛFİ YAZI : Ma’kıli denilen tamamıyla düz hatlardan meydana gelen yazıdan sonra Kufi yazı belirmiş, islamiyetin ilk yıllarında çok rağbet görmüştür. Kur’an-ı Kerîm yazmakta bilhassa kullanılmıştır. Kufi yazı düzçizgiler ve köşelerden oluşan geometrik bir yazı türüdür.Kufe şehrinde belirdiği için «Kufi» diye anılıyor. Bu yazı Miladi IX. Yüzyıldan XV. Yüzyılın sonuna kadar türlü değişikliklere uğrayarak kullanılmıştır.Türkler bu yazıya fazla rağbet etmemişlerdir. Daha çok Selçuk abidelerinde ve ilk Osmanlı paralarında rastlanıyor.

SÜLÜS : Hicri IV. (M. X.) Yüzyılın sonunda beliren bir yazıdır. Kufi yazıya göre yuvarlakları varsa da köşeleri sert değildir. Tarife göre Sülüsde her harfin altıda biri düzümsü, altıda ikisi de yuvarlağımsı olacaktır. Sülüs, ucu 2-3 mm. kalınlığında kesilmiş kamış kalemle yazılır. Sülüs, yazının esasıdır; bu yüzden Ümmü’l-hutut( yazıların anası) diye anılır. Bütün yazı nevileri ve kurallar ondan çıkmıştır.
Güzelyazı (Hüsnühat) öğrenmek isteyenler Sülüs öğrenerek derse başlarlar. Kur’an-ı Kerîmler, Levhalar Sü-lüs ve Nesih hat ile yazılmıştır. En san’atlı Kur’an-ı Ke-rimlerin bir satır Sülüs (veya muhakkak) üç satır Nesih hat ile yazıldığı görülüyor.

NESİH : Kufi yazıdaki köşelerin tamamıyla yuvarlanması ile meydana gelen yazıdır. İlk örnekleri Hicri IV.(M X.) Yüzyılda görülmüş, H V. ve VI. Yüzyıllarda gelişmiştir. Sülüs’ü andırmakla beraber, bir tarife göre «Sülüs yazının üçte ikisini almamış, üçte biri ile de ona tabi olmuştur.» Sülüs’te kullanılan kalemden ucu çok daha ince (takriben ağzı 1 mm. kalınlığında) kalemle yazılır. Nesih yazı geliştikten sonra Kur’an-ı Kerimler artık Kufi hat yerine -bilhassa Türklerde- Nesih hat ileyazılmıştır.

REYHÂNİ : Bu yazıda Nesih yazının yatay kısımları daha yatkın ve uzundur. Yapışı bakımından daha serttir.XVI. yüzyıldan sonra hemen hemen kullanılmaz olmuş, yerini Nesih’e bırakmıştır. Kalem kalınlığı Nesih kalemi kadardır.

MUHAKKAK : Sülüs yazının yatkın ve yatay kısımları uzun ve geniş olan cinsidir. Hat ve Hattatın’da bir buçuk hissesi düz, geri kalanı müdevverdir (Eğri) deniyor. XVI. yüzyıla kadar çok kullanılmış, sonra yerini Sülüs’e bırakmıştır.

TEVKÎ : Hat ve Hattat’ın tarifine göre yarısı düzümsü, yarısı yuvarlağımsı bir yazıdır. Sülüs’e pek yakındır. Ekrem Hakkı Ayverdi «Sülüs yazı gibi iki veya üç milimetre kalınlığında kalemle, kelimeler aralarında birleştirilerek yazılan bu yazı Osmanlıların Divanî yazısını esasen teşkil etmiştir.» diyor. Ancak devlete mahsus evrakta kullanılmıştır.

RİKAA : Nesih yazının dişsiz, yuvarlak ve kıvrak bir nevidir. İcazetler bu hat ile yazıldığı için buna «icazet hattı» da derler. Hat ve Hattatın’da «düzlüğü ve yuvarlaklığı değişik, çoğu harfleri bitişiktir.» deniyor. Kalem kalınlığı değişebilir.

RİK’A ; Rikaadan bozma, yazının gündelik işlerde Kullanılan kolay, çabuk yazılır, pratik bir el yazısı cinsidir. Okullarda çocuklara ilk olarak bu yazı öğretilirdi. Latin harflerini almadan önce bizde herkes bu yazıyı yazmasını bilir, mektuplar, dilekçeler bu yazı ile yazılır, defterler bu yazı ile tutulurdu. Bu yazıyı da, geçmiş zamanımızda çok iyi yazanlar vardı.

BAŞKA YAZI ÇEŞİTLERİ

İslam aleminde kullanılan yazı çeşitleri bunlardan ibaret değildir. Biz yalnız Türklerin Hat Sanatı bahsinde rağbet ettikleri yazıları belirtmek istiyoruz ki, yukarda saydıklarımızdan başka Türklerin meşgul olduğu yazıların basında Talik, Nestalik yazı gelmektedir.

TALİK : Her harfi yuvarlağımsıdır. Düz hattı yoktur. Yalnız düz çizgilerden oluşan Ma’kıli yazının tam ter- sidir. Bu yazıya İran’da Nestalik adı verilir. Bir de Şikeste (kırma) nev’i vardır. Talik hattı, Sülüs’le aynı kalınlıkta kalemle yazılır. En büyük üstadları Azerbeycan’da ve İran’da çıkmıştır.-Bizde de aynı yolda XVIII. yüzyıl sonlarına kadar başarı ile kullanılan bu yazı, Yesarî Es’ad Efendi’den itibaren Türk tavrı kazanmıştır. Eski devirlerde ilmî ve dinî eserler, mahkeme evrakı Talik hatla yazılırdı.

CELİ YAZI : Sülüs ve Talik yazının kalın kalemle büyük boyda yazılmışına derler. Camilerdeki büyük levhalarda, taş üstüne yazılmış kitabelerde kullanılır. Kalınlığı ve büyüklüğü yerine göre değişir. Üç beş santimden elli santime kadar kalın olanlar görülmüştür. Ayasofyadaki Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin levhaları 55 santim kalınlığında dünyanın en büyük yazılarıdır. Talik Celisi İran’da pek gelişemediği halde Türkiye’de çok nefisleri yazılmıştır.

GUBARİ YAZI : Gubar Arapça «toz» demektir. Çok ince ve küçük yazılmış, toz gibi denecek tarzdaki yazıya da «Gubari» denmiştir.

DİVANÎ YAZI : Bir bakıma Tevkie, bir bakıma Talik yazıya benzeyen son derece hareketli olan bu yazıya İran’da Cep adı verilir. Türkler’de Fatih devrinde görülmeye başlamış. Yavuz Selim zamanında gelişmiştir. Son zamanlara kadar fermanlarda kullanılırdı. Ferman dışında bu yazının kullanılması yasak edilmişti.

CELÎ DİVANÎ : Divanî’nin çok girift, süslü ve san’atkarca olan bu tarzı yalnız Osmanlı Türklerince kullanılmış ve Divan-ı Hümayun’un mühim yazışmalarına tahsis edilmiştir, güç okunur bir yazıdır.

SİYAKAT: Kufi yazıyı andıran tapu kayıtlarında, arazi ve emlak defterlerinde ve malî kayıtlarda kullanılan hususi bir yazı nev’idir. Türklere mahsustur. Tapu kayıtları ihtisas sahiplerinin elinde bulunsun, herkes bu defterleri karıştırmasın diye icad edilmiş olmalıdır, san’at gayesiyle kullanılmıştır.

Kaynak :
http://www.yazmalar.org/elyazmaciligimiz.php#2.1

Etiketler:

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

YORUM YAZ